 |
_______ |
 |
 |
|  |
|
 |
Грыўня шыйная |
29 мая 2026 |
 |
|
 Ці ведаеце вы, што ў стараславянскай мове «грыва» - зусім не доўгія валасы на галаве і шыі некаторых жывёл, а ўласна «шыя, патыліца»? Гэта старажытнае слова падарыла назву грыўні - шыйнаму ўпрыгожванню ў выглядзе абруча. Падобнага роду аксэсуары, названыя па-рознаму, былі вядомыя з бронзавага веку і папулярныя ў шматлікіх народаў тэрыторый Еўропы, Блізкага і Сярэдняга Усходу, прытым насіць іх маглі як мужчыны, так і жанчыны; гэта было статуснае ўпрыгожванне, і ў некаторых этна-сацыяльных групах яно з'яўлялася часткай пахавальнага касцюма. У старажытных славян шыйныя ўпрыгожванні-абручы называліся грыўнямі. Ствараліся са срэбра, медных сплаваў, радзей з жалеза. У залежнасці ад спосабу вырабу грыўні адрозніваліся знешнім выглядам: пласціністыя (плоскія), упрыгожаныя арнаментамі ў выглядзе насечак, ромбаў, «елачак»; дротавыя тардаваныя (з папярэдне нагрэтага і перакручанага да ўтварэння спіральнай разьбы прута), вітыя (з некалькіх стрыжняў, перакручаных разам) і інш. Афармленне канцоў грыўняў таксама вар'іравалася: яны маглі быць растуленыя або заходзіць адзін за аднаго, маглі быць загнутымі ў выглядзе аплікаў або выкананымі ў форме зашпількі (адтуліна на адным канцы і «гузік»-выпукласць на другім). Часам у грыўнях прароблівалі невялікія адтуліны, каб дадаткова ўпрыгожваць іх разнастайнымі прывескамі. |
|
|
Гарлячка |
22 мая 2026 |
|
|
 Саксонскі каўнер, аксамітка, склаваж, чокер - упрыгожванні ў выглядзе кароткіх, шчыльна прылеглых да шыі караляў вядомыя чалавецтву не адно тысячагоддзе і перыядычна ўваходзяць у моду ў розных краінах і кутках свету. Модныя тэндэнцыі не абышлі і беларускія землі: у брагінскім строі ў другой палове XIX - пачатку XX стагоддзя атрымалі шырокае распаўсюджванне створаныя з рознакаляровага бісера, лавачкі, лучкі, а ў неглюбскім - пляцёнкі, падгорнікі, гарлячкі.
Матэрыялы для стварэння гарлячкі ўключалі трывалую ільняную нітку-аснову і шкляны бісер - першапачаткова чорнага і белага колеру, пазней да іх дадаўся чырвоны. Плеценая частка ўпрыгожвання ахоплівала альбо ўсю акругласць шыі, альбо пярэднюю яе частку і часцей за ўсё ўзнаўляла рамбічны арнамент "варонне вока", хаця сустракаліся і іншыя - "павукі", "казелчыкі", "глушкі". Гарлячкі плялі і насілі жанчыны рознага ўзросту і сацыяльнага статусу.
Цяпер гарлячка перажывае свой рэнесанс, усё часцей выступаючы ў якасці яркага акцэнту ў модных вобразах. Яе каляровая палітра стала значна багацейшай, як і кампазіцыйная лінія адлюстраваных у бісеры ўзораў: кветкі, птушкі, звяры, разнастайныя камбінацыі з геаметрычных фігур і элементы беларускіх арнаментаў ва ўсёй іх неабсяжнай разнастайнасці.
|
|
|
Гляк |
18 мая 2026 |
|
|
 Нашы продкі выраблялі з гліны шмат разнастайнага посуду, які адрозніваўся памерам, прызначэннем, формай, колерам, дэкорам і інш. Сёння прапануем разглядзець падрабязней гляк - ганчарны выраб, які выкарыстоўвалі для захоўвання вадкіх рэчываў. Адметнай рысай гляка з'яуляецца тулава - вельмі круглае, часцей за ўсё падобнае на шар, і маленькае горла з дзюбкай (або без яе). Гляк мог мець адну ручку або дзве, а мог наогул падвешвацца на вяроўцы, якую прасоўвалі праз асобныя вушкі на тулаве; памеры яго вагаліся ад 0,1 да 10 літраў. Сустракаюцца вырабы чорнага, шэрага, чорна-карычневага колеру (чорназадымленая і абварная кераміка), а таксама чырвонагліняныя глазураваныя, дэкараваныя лінейна-хвалістым арнаментам або роспісам з дапамогай ангоба - дробна змолатай белай ці каляровай гліны. Гляк меў лакальныя назвы: агляк, ляк, глёк, бунька, зелянік (апошняя паходзіла ад звычаю гатаваць у ім настоі лекавых раслін - зёлак). Вучым родную мову разам! |
|
|
Гасцінец |
8 мая 2026 |
|
|
 Каму ж не падабаецца атрымліваць гасцінцы - пачастункі ці падарункі ад родных або знаёмых, калі тыя завіталі ў госці? Цікава, што, каб патрапіць кудысьці і ўручыць гасцінец, раней - а часам і цяпер - трэба было праехаць па...гасцінцы! Бо першапачаткова гэтае слова азначала вялікі, упарадкаваны шлях (тракт, бальшак).
Гасцінцы на беларускіх землях вядомыя з часоў ранняга сярэднявечча, іх ўзнікненне было абумоўлена самім жыццём: яны звязвалі буйныя гарады, густанаселеныя рэгіёны, цэнтры прамысловай вытворчасці і ў залежнасці ад прызначэння падзяляліся на гандлёвыя, паштовыя і прасёлачныя. Велізарная роля гасцінцаў у эканамічным жыцці краю, ваенных падзеях, адміністрацыйных сувязях, культурным абмене надавала патрэбам іх стварэння і паляпшэння галоўнае значэнне.
Буйныя шляхі будаваліся за кошт казны і мясцовых улад з актыўным удзелам насельніцтва. Гасцінцы з інтэнсіўным рухам былі шырокія (да 15 метраў), абсаджаныя дрэвамі па абодвух баках, часам нават брукаваныя; уздоўж іх размяшчаліся паштовыя станцыі, мытніцы, пастаялыя двары і корчмы.
Паходзіць слова "гасцінец" ад слова "госць", якое ў старажытныя часы азначала не толькі тых, хто едзе з візітам, але і наогул вандроўнікаў, а таксама купцоў.
Вучым родную мову разам! |
|
|
Гарсэт |
30 апреля 2026 |
|
|
 У калінкавіцкім строі яго шылі з тонкага саматканага сукна або фабрычных тканін (шарсцянкі, аксаміту, атласу, саціну) чорнага, радзей - цёмна-фіялетавага, цёмна-вішнёвага або сіняга колеру, а потым багата аздаблялі нашыўкай тасьмы розных колераў, машыннай ці ручной строчкай. У неглюбскім строі ён вырабляўся з чонага саціну і ўпрыгожваўся дэкаратыўным хлясцікам і складачкамі ззаду. У давыд-гарадоцка-тураўскім строі гэта прыгожы выраб з чырвонага, фіялетава-сіняга гладкафарбаванага або ўзорыстага атласу, саціну ці парчы, які часта прышываўся да спадніцы ў выглядзе ліфу. |
|
|
Выцінанка |
24 апреля 2026 |
|
|
 4 снежня 2024 года элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны «Выцінанка - традыцыйнае мастацтва выразання з паперы ў Беларусі» быў уключаны ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА. Выцінанка (таксама вядомая як выразанка, выстраганка, выбiванка) - гэта ажурны ўзор, выразаны з белай, чорнай ці каляровай паперы. У Беларусі часцей за ўсе сустракалiся аднаколерныя выцінанкі, але iснавалi i зробленыя ў некалькі слаёў рознага колеру. Створаныя з паперы арнаменты адрознiвалiся выключнай разнастайнасцю: геаметрычныя, раслінныя, зааморфныя, антрапаморфныя. Узнікненне выцінанкі на беларускіх землях было звязана з развіццём прамысловай вытворчасці паперы і датуецца XVI стагоддзем. У сярэдзіне XIX - пачатку ХХ стагоддзя мастацтва выцінанкі дасягнула свайго росквіту як спосаб упрыгожвання сялянскага інтэр'ера: папяровыя карункі ператвараліся ў фіранкі на вокны, падзоры на паліцы, вушакі дзвярэй, бардзюры на рамах, упрыгожванні на абразы і інш. Распаўсюджанай традыцыяй было выкарыстанне выцінанкі для дэкарыравання жылля да самых значных святаў - Калядаў і Вялікадня; з тых часоў да нашых дзён захаваўся прыгожы звычай упрыгожвання вокнаў выразанымі з паперы сняжынкамі да Новага года. Цяпер беларуская выцінанка перажывае сваё адраджэнне, ператвараючыся са сціплага інтэр'ернага ўпрыгожвання ў яркую і самабытную мастацкую з'яву. Майстры выцінанкі ствараюць з паперы паветраныя, вытанчаныя, філігранныя тонкасці творы на самую розную тэматыку, якія нярэдка становяцца часткай музейных і прыватных калекцый, экспануюцца на рэспубліканскіх і міжнародных выставах. Вучым родную мову разам! |
|
|
Валошка |
17 апреля 2026 |
|
|
 Прыгажуня Беларусь завецца сінявокай ня толькі з-за багацця азёр, але і дзякуючы россыпам у палях і лугах кветак цудоўнага, глыбокага, насычанага сіняга колеру - васількоў, ці, як іх яшчэ прыгожа называюць па-беларуску, валошак. Нашы продкі збіралі іх і сушылі, каб рыхтаваць адвары, якія дапамагалі лячыць хваробы нырак. Здaўнa з пялёcткaў вaлoшкi paбiлi ciнюю фapбy. Выява валошак, што цягнуцца да неба з азімага хлеба, настолькі глыбока захавана ў сэрцы кожнага з нас, што складана пералічыць усе літаратурныя творы, псеўданімы пісьменнікаў, назвы зборнікаў, у якіх згадваецца назва гэтай кветкі. Пра васількі-валошкі пісалі Я. Купала, У. Караткевіч, М. Лынькоў, М. Багдановіч, Н. Гілевіч, П. Броўка і іншыя. Сінія кветачкі расцвіталі і на палотнах беларускіх жывапісцаў, і на айчынных фарфоравых вырабах, з любоўю выведзеныя рукой майстра па роспісе, і на вышытых абрусах, фіранках, сурвэтках. Сёння мы бачым стылізаваную выяву валошкі на плацёжных картках сістэмы Белкарт, на прадукцыі брэнда "Мілкавіта", у сімволіцы авіякампаніі "Белавія", Міжнароднага фестывалю мастацтваў "Славянскі базар у Віцебску", Беларускага саюза жанчын. У 2025 годзе валошка стала раслінай года ў Беларусі, а ў 2026-м - упрыгожыла сабой лагатып Года беларускай жанчыны і акцыі "Кожная пятніца - роднае, сваё!". Простая кветка колеру неба і чыстых водаў нібы ўвасабляе сабой усю беларускую зямлю. Вучым родную мову разам! |
|
|
Вялікдзень |
10 апреля 2026 |
|
|
 У нядзелю, 12 красавіка, праваслаўныя хрысціяне будуць адзначаць Вялікдзень - адно з найстаражытных і найвялікшых святаў царкоўнага календара. Невыпадкова ў беларускай мове яно называецца Вялікдзень, а часам Вяліканне, Вялічка. Уваскрэсенне Хрыстова сімвалізуе перамогу жыцця над смерцю, святла над сіламі цемры. Гэта пераходнае свята: яго дата кожны год разлічваецца па месяцова-сонечным календары і, як правіла, выпадае на перыяд з 4 красавіка да 8 мая, таму ў традыцыйнай культуры Вялікдзень таксама быў цесна звязаны з абуджэннем прыроды і пачаткам палявых работ.
Нашы продкi свята адзначалі вельмі ўрачыста: хадзілi ў царкву на ўсяночную службу, пяклi паскi i калачы, гатавалі багата страў, фарбавалi яйкi, гулялі ў біткі, спявалi велiкодныя песнi. У першы дзень свята па дварах пачыналi хадзiць гурты валачобнiкаў і спяваць таксама старажытныя валачобныя песнi, у якiх элементы хрысцiянскай касмагонii спалучалiся з пажаданнямi плёну на ніве, прыплоду ў статку, добрага здароўя, шчасця ўсёй сям'і. З Вялікадня пачыналі вадзіць веснавыя карагоды.
Вучым родную мову разам!
|
|
|
Вэлюм |
3 апреля 2026 |
|
|
 «Чарнушка глянуў - вянок на Ганне, вэлюм спадае да долу, лёгкі, нібы і не важыць нічога. Над белай атласнай кофтачкай, у вэлюме так добра, прыгожа віднеецца смуглявасць яе твару, дужкі броваў, вільготныя, як спелыя вішні ранкам, вочы. "І ўся яна - як вішня! Як кветка з вішні!.." - падумаў Чарнушка...».
Вось так паэтычна апісвае класік беларускай літаратуры Іван Мележ у сваім бессмяротным творы «Людзі на балоце» юную нявесту і яе вясельны ўбор, у тым ліку - і вэлюм, лёгкае пакрывала, пашытае з кiсяi, цюлю або карунак i прымацаванае да вянка або iншага галаўнога ўпрыгожвання. У традыцыйнай культуры вясельны вэлюм з'яўляўся сімвалам дзявоцтва нявесты і адначасова - абярэгам ад сурокаў і наслання. Сваё паходжанне слова «вэлюм» вядзе ад лацінскага «velum» - «заслона», «пакрывала».
Вучым родную мову разам!
|
|
|
Бэз |
31 марта 2026 |
|
|
 Расталі снягі, ярка свеціць сонца, і, нібы прадчуваючы надыходзячы сезон усеагульнага цвіцення, набухлі пупышкі на галінках бэзу - куста, які здаўна выкарыстоўваецца для дэкарыравання паркаў, садоў і аранжарэй. Непераборлівасць, далікатны водар, выключная разнастайнасць адценняў суквеццяў (ад белага і бледна-блакітнага да пурпурнага і насычана-фіялетавага) і амаль 2300 вядомых ў свеце сартоў - усё гэта робіць бэз даволі папулярным. Дарэчы, 10 з іх, у тым ліку сарты «Абаронцам Брэста», «Несцерка», «Прымроўз», «Мадам Казімір Пяр'е», «Паўлінка», «Жамчужына», можна ўбачыць у сірынгарыі гомельскага парка, створаным на набярэжнай 15 верасня 2016 года. На тэрыторыі Гомельскага палацава-паркавага ансамбля расце і сапраўды ўнікальны бэз - «Княгіня Ірына», выведзены ў 2017 годзе Цэнтральным батанічным садам НАН Беларусі і высаджаны ў 2019-м - у год стагоддзя музея. Сорт носіць імя Ірыны Іванаўны Паскевіч, графіні Эрыванскай, найсвятлейшай княгіні Варшаўскай, - апошняй уладальніцы гомельскага маёнтка і гаспадыні палаца.
Лічыцца, што назва «бэз» узыходзіць да праславянскага «bazъ» («бузіна»). І ў бузіны, і ў бэзу лёгка выдаляецца цэнтральная частка ствала, дзякуючы чаму атрымліваецца полая трубачка, з якой зручна вырабляць флейты ці падобныя ім музычныя інструменты. І гэта не адзіны «ўклад» бэзу ў развіццё мастацтва: яго квітнеючыя галіны, якія пахнуць за акном ці ў букеце на стале, нязменна натхнялі мастакоў на стварэнне жывапісных і акварэльных шэдэўраў. Прыкладам можа служыць карціна Святланы Львоўны Курашовай з фондаў нашага музея. У яе нацюрмортах кветкі бэзу часта з'ўляюцца цэнтрам кампазіцыі.
Вучым родную мову разам! |
|
|
|
|
