 |
_______ |
 |
 |
|  |
|
 |
Валошка |
Вчера, 09:57 |
 |
|
 Прыгажуня Беларусь завецца сінявокай ня толькі з-за багацця азёр, але і дзякуючы россыпам у палях і лугах кветак цудоўнага, глыбокага, насычанага сіняга колеру - васількоў, ці, як іх яшчэ прыгожа называюць па-беларуску, валошак. Нашы продкі збіралі іх і сушылі, каб рыхтаваць адвары, якія дапамагалі лячыць хваробы нырак. Здaўнa з пялёcткaў вaлoшкi paбiлi ciнюю фapбy. Выява валошак, што цягнуцца да неба з азімага хлеба, настолькі глыбока захавана ў сэрцы кожнага з нас, што складана пералічыць усе літаратурныя творы, псеўданімы пісьменнікаў, назвы зборнікаў, у якіх згадваецца назва гэтай кветкі. Пра васількі-валошкі пісалі Я. Купала, У. Караткевіч, М. Лынькоў, М. Багдановіч, Н. Гілевіч, П. Броўка і іншыя. Сінія кветачкі расцвіталі і на палотнах беларускіх жывапісцаў, і на айчынных фарфоравых вырабах, з любоўю выведзеныя рукой майстра па роспісе, і на вышытых абрусах, фіранках, сурвэтках. Сёння мы бачым стылізаваную выяву валошкі на плацёжных картках сістэмы Белкарт, на прадукцыі брэнда "Мілкавіта", у сімволіцы авіякампаніі "Белавія", Міжнароднага фестывалю мастацтваў "Славянскі базар у Віцебску", Беларускага саюза жанчын. У 2025 годзе валошка стала раслінай года ў Беларусі, а ў 2026-м - упрыгожыла сабой лагатып Года беларускай жанчыны і акцыі "Кожная пятніца - роднае, сваё!". Простая кветка колеру неба і чыстых водаў нібы ўвасабляе сабой усю беларускую зямлю. Вучым родную мову разам! |
|
|
Вялікдзень |
10 апреля 2026 |
|
|
 У нядзелю, 12 красавіка, праваслаўныя хрысціяне будуць адзначаць Вялікдзень - адно з найстаражытных і найвялікшых святаў царкоўнага календара. Невыпадкова ў беларускай мове яно называецца Вялікдзень, а часам Вяліканне, Вялічка. Уваскрэсенне Хрыстова сімвалізуе перамогу жыцця над смерцю, святла над сіламі цемры. Гэта пераходнае свята: яго дата кожны год разлічваецца па месяцова-сонечным календары і, як правіла, выпадае на перыяд з 4 красавіка да 8 мая, таму ў традыцыйнай культуры Вялікдзень таксама быў цесна звязаны з абуджэннем прыроды і пачаткам палявых работ.
Нашы продкi свята адзначалі вельмі ўрачыста: хадзілi ў царкву на ўсяночную службу, пяклi паскi i калачы, гатавалі багата страў, фарбавалi яйкi, гулялі ў біткі, спявалi велiкодныя песнi. У першы дзень свята па дварах пачыналi хадзiць гурты валачобнiкаў і спяваць таксама старажытныя валачобныя песнi, у якiх элементы хрысцiянскай касмагонii спалучалiся з пажаданнямi плёну на ніве, прыплоду ў статку, добрага здароўя, шчасця ўсёй сям'і. З Вялікадня пачыналі вадзіць веснавыя карагоды.
Вучым родную мову разам!
|
|
|
Вэлюм |
3 апреля 2026 |
|
|
 «Чарнушка глянуў - вянок на Ганне, вэлюм спадае да долу, лёгкі, нібы і не важыць нічога. Над белай атласнай кофтачкай, у вэлюме так добра, прыгожа віднеецца смуглявасць яе твару, дужкі броваў, вільготныя, як спелыя вішні ранкам, вочы. "І ўся яна - як вішня! Як кветка з вішні!.." - падумаў Чарнушка...».
Вось так паэтычна апісвае класік беларускай літаратуры Іван Мележ у сваім бессмяротным творы «Людзі на балоце» юную нявесту і яе вясельны ўбор, у тым ліку - і вэлюм, лёгкае пакрывала, пашытае з кiсяi, цюлю або карунак i прымацаванае да вянка або iншага галаўнога ўпрыгожвання. У традыцыйнай культуры вясельны вэлюм з'яўляўся сімвалам дзявоцтва нявесты і адначасова - абярэгам ад сурокаў і наслання. Сваё паходжанне слова «вэлюм» вядзе ад лацінскага «velum» - «заслона», «пакрывала».
Вучым родную мову разам!
|
|
|
Бэз |
31 марта 2026 |
|
|
 Расталі снягі, ярка свеціць сонца, і, нібы прадчуваючы надыходзячы сезон усеагульнага цвіцення, набухлі пупышкі на галінках бэзу - куста, які здаўна выкарыстоўваецца для дэкарыравання паркаў, садоў і аранжарэй. Непераборлівасць, далікатны водар, выключная разнастайнасць адценняў суквеццяў (ад белага і бледна-блакітнага да пурпурнага і насычана-фіялетавага) і амаль 2300 вядомых ў свеце сартоў - усё гэта робіць бэз даволі папулярным. Дарэчы, 10 з іх, у тым ліку сарты «Абаронцам Брэста», «Несцерка», «Прымроўз», «Мадам Казімір Пяр'е», «Паўлінка», «Жамчужына», можна ўбачыць у сірынгарыі гомельскага парка, створаным на набярэжнай 15 верасня 2016 года. На тэрыторыі Гомельскага палацава-паркавага ансамбля расце і сапраўды ўнікальны бэз - «Княгіня Ірына», выведзены ў 2017 годзе Цэнтральным батанічным садам НАН Беларусі і высаджаны ў 2019-м - у год стагоддзя музея. Сорт носіць імя Ірыны Іванаўны Паскевіч, графіні Эрыванскай, найсвятлейшай княгіні Варшаўскай, - апошняй уладальніцы гомельскага маёнтка і гаспадыні палаца.
Лічыцца, што назва «бэз» узыходзіць да праславянскага «bazъ» («бузіна»). І ў бузіны, і ў бэзу лёгка выдаляецца цэнтральная частка ствала, дзякуючы чаму атрымліваецца полая трубачка, з якой зручна вырабляць флейты ці падобныя ім музычныя інструменты. І гэта не адзіны «ўклад» бэзу ў развіццё мастацтва: яго квітнеючыя галіны, якія пахнуць за акном ці ў букеце на стале, нязменна натхнялі мастакоў на стварэнне жывапісных і акварэльных шэдэўраў. Прыкладам можа служыць карціна Святланы Львоўны Курашовай з фондаў нашага музея. У яе нацюрмортах кветкі бэзу часта з'ўляюцца цэнтрам кампазіцыі.
Вучым родную мову разам! |
|
|
Бранзалет |
20 марта 2026 |
|
|
 Упрыгожванні круглай (часцей за ўсё) формы, якія насілі на руках (а ў некаторых культурах і на нагах), у беларускай мове носяць назву бранзалеты. Гэтыя аксэсуары на нашых землях вядомыя з даўніх часоў. Археалагічныя раскопкі старажытнарускіх гарадоў - Гомеля, Турава, Рагачова і іншых населеных пунктаў вобласці паказваюць наяўнасць бранзалетаў, выкананых са шкла, бронзы, медзі, жалеза, срэбра. Асаблівай разнастайнасцю адрозніваюцца вырабы са шкла X-XIII стст.: гладкія акруглага сячэння, кручаныя, вітыя, рыфленыя, плоскія, з унутраным металічным дротам. Выкарыстанне рознай сыравіны, фарбавальнікаў і тэхналогій дазваляла дамагчыся шырокага спектру адценняў зялёнага, бірузовага, карычневага, фіялетавага, сіняга і жоўтага колераў, а арнаментацыя і асобныя прыёмы дэкарыравання, напрыклад, шырока распаўсюджанае перавіццё жоўтай непразрыстай ніткай, ператварала бранзалеты ў сапраўдныя творы мастацтва, якія ўяўляюць значную цікавасць для даследчыкаў. Вывучэнне падобных знаходак дазваляе сфарміраваць уяўленні аб узроўні дастатку і эканамічнага развіцця, культурных і модных тэндэнцыях, асаблівасцях вытворчасці асобных рэгіёнаў і гандлёвых сувязях. Бранзалет, які мы прэзентуем вам сёння, можна ўбачыць на выставе «Тэрыторыя спадчыны. Радзімічы».
Вучым родную мову разам! |
|
|
Бажніца |
13 марта 2026 |
|
|
 Беларускае слова «бажнiца» - шматзначнае. У старадаўнія часы ім абазначалі паганскія свяцілішчы, у хрысціянскую эпоху - невялікія іканастасы або нават мініяцюрныя капліцы, якія ўзводзіліся ў месцах, дзе часта здзяйсняліся малітвы: на могілках, каля прыдарожных і прысядзібных крыжоў, над асабліва шанаванымі крыніцамі. Бажніцы маглі быць прамавугольнай і трохкутнай формы, багата ўпрыгожваліся разьбой, выцінанкамі, роспісам, а таксама ручнікамі, якія сімвалізуюць падзяку тых, хто моліцца за выкананне ўзнесеных просьбаў. |
|
|
Бурштын |
6 марта 2026 |
|
|
 Загадкавым словам «бурштын» у беларускай мове завецца незвычайнай прыгажосці самацвет, вядомы людзям з часоў палеаліту, які валодае шэрагам дзіўных уласцівасцяў: выключным багаццем адценняў (каля 350, ад малочна-белых і празрыста-жоўтых да вінна-чырвоных, зялёных і нават блакітных), здольнасцю хутка награвацца і доўга захоўваць цяпло (за кошт нізкай цеплаправоднасці), а таксама электрызавацца пры трэнні і прыцягваць дробныя лёгкія прадметы. Усё таму, што бурштын - не мінерал, а скамянелая смала дрэў, якія раслі на планеце каля 120 мільёнаў гадоў таму. Зачараваныя амаль цудоўнымі асаблівасцямі самацвету, людзі ў розных кутках зямлі давалі яму розныя «гаворачыя» імёны: старажытныя грэкі - электрон, старажытныя рымляне - сукцынум, арабы - анбар, германцы - бернштайн, што значыць «гаручы камень», бо бурштын яшчэ і лёгка запальваецца, а пры гарэнні прыемна пахне, і гэты водар лічылі гаючым, напрыклад, пры хваробах сэрца. З верхненямецкай праз заходнеславянскія мовы і прыйшло ў нашу мову слова «бурштын». На тэрыторыі сучаснай Беларусі бурштын вядомы з часоў сярэдняга неаліту (IV - сярэдзіна III тыс. да н. э.). Самыя раннія вырабы з самацвета ў фондах музея - гэта падвескі, якія датуюцца 2300-1800 гг. да н.э. (перыяд бронзавага веку) і паступілі на нашы землі па «бурштынавым шляху» з тэрыторыі Прыбалтыкі. Самымі шматлікімі ў музейным археалагічным зборы бурштыну з'яўляюцца каралі розных форм, якія адносяцца да перыяду канца X - XI стст. Цяпер у Брэсцкай вобласці, Лельчыцкім і Жыткавіцкім раёнах Гомельскай вобласці вядомы мясцовыя паклады сонечных самацветаў, якія ўтварыліся ў выніку руху ледавікоў 700 тысяч гадоў таму. Прадмет з бурштыну, які мы прэзентуем вам сёння, можна ўбачыць на выставе «Тэрыторыя спадчыны. Радзімічы».
Вучым родную мову разам!
|
|
|
Абрус |
27 февраля 2026 |
|
|
 Падумаць толькі - усяго адзін адрэз тканіны з апрацаванымі канцамі, а колькі важных функцый выконваў! У традыцыйнай беларускай культуры абрус, які называўся таксама настольнікам і быў прызначаны для засцілання стала, актыўна выкарыстоўваўся ў абрадавай дзейнасці. На Каляды пад яго клалі сена, з якога пасля вячэры выцягвалі па травінцы ўсе члены сям'і і варажылі, якім будзе надыходзячы год. Астатняе сена аддавалі скаціне, каб яна была здаровая і тлустая. У апошні дзень Масленіцы абрусам накрывалі рэшткі вячэры на стале, каб у хаце год не было сварак. На Радаўніцу абрус слалі перад магіламі для правядзення памінальнай трапезы. «Адагнаць» навальнічную хмару і прадухіліць град, паводле павер'яў, можна было ўзмахамі абруса, якім накрывалі стол на Вялiкдзень. Абрус з крошкамі асвячонай ежы слалі перад ёўняй, калі туды заязджаў воз з першым снапом зжатага жыта. Абрус абавязкова ўваходзіў у пасаг нявесты, а ўпрыгожвалі яго разнастайнымі спосабамі: ажурным і пераборным ткацтвам, вышыўкай, набіваным арнаментам, аплікацыяй, карункамі і махрамі. Паколькі абрус звычайна складаўся з дзвюх сшытых полак, то яны часта злучаліся паскам ігольчатых карункаў, пазней - карункавай прошвай, вязанай кручком. Абрусы Гомельшчыны вылучаюцца багаццем арнаментальных форм і разнастайнасцю сродкаў аздаблення. Лічыцца, што беларускае слова «абрус» праз шэраг прамежкавых формаў узыходзіць да праславянскага дзеяслова «brъsnǫti» - «выціраць, абціраць, церці».
Вучым родную мову разам! |
|
|
Аксаміт |
20 февраля 2026 |
|
|
 Мяккасць, утульнасць і нейкая асаблівая цеплыня ўтойваюцца ў слове «аксаміт» - як быццам шаўковая тканіна з густым пухнатым ворсам няўзнак дакранаецца да вашай рукі. Упершыню аксаміт пачалі вырабляць на Далёкім Усходзе - па меркаваннях даследчыкаў, у Кітаі ці ў Індыі, а вось назва «аксаміт» прыйшла ў нашу родную мову з грэчаскай, дзе «hexamiton» (дасл. «з шасці нітак») - найменне раскошнай тоўстай тканіны з узорам з кручаных залатых або срэбных нітак. У старабеларускіх пісьмовых крыніцах аксаміт згадваецца з XV ст., у прыватнасці, у кантэксце апісання адзення («шуба соболья, волочоная аксамитомъ») і культавых прадметаў («Еванъгелие, синимъ оксамитомъ крыто»). «Сапраўдны», шаўковы аксамiт з'яўляўся прывазным прадуктам і каштаваў вельмі дорага; мясцовая вытворчасць на аснове ільну і воўны была арганізавана, па некаторых звестках, толькі ў XVII ст., але нават пасля гэтага матэрыял доўгі час заставаўся прадметам раскошы, даступным вельмі нямногім. У беларускай мове існуе таксама гістарызм «аксамітка», які захаваўся на старонках «Віцебскага краёвага слоўніка» М. Каспяровіча (1927 г.) і азначае галаўны ўбор нявесты на Віцебшчыне.
Вучым родную мову разам! |
|
|
Аловак |
13 февраля 2026 |
|
|
 Аловак добра вядомы ўсім, бо грыфель, схаваны ў драўляны корпус, - гэта ці ледзь не самы першы інструмент для творчасці, які трапляе ў нашы рукі ў дзяцінстве. Але чаму ён называецца менавіта так? Беларускае «аловак» паходзіць ад польскага «olowek»; гэтыя словы ўзыходзяць да агульнаславянскага «olowo», якое ў старажытнарускай мове з XI і аж да XVI ст. азначала як волава, так і свінец, а ў землях заходніх славян - толькі свінец. Тым часам, у XIII-XVII стст. для пісьма актыўна выкарыстоўваліся як раз свінцовыя стрыжні, якія пакідалі няяркі, але адрозны след; пазней у свінец сталі дадаваць да траціны волава - з мэтай надання насычанасці рысцы. Сувязь «алоўка» і «волава» прасочваецца і ў такіх архаізмах, як «оловко» (састарэлае абазначэнне графіту) і «оловеник» (як мяркуецца, адмысловая папера для пісьма алоўкам). Гісторыя «імя» алоўка цікавая, але больш захапляльнымі з'яўляюцца магчымасці творчай рэалізацыі, якія прыхаваныя ў гэтым простым прадмеце. Сапраўдныя шэдэўры стваралі з дапамогай алоўка Жан Агюст Дамінік Энгр, Ілля Рэпін, Валянцін Сяроў, а таксама наш зямляк - вядомы мастак Акім Міхайлавіч Шаўчэнка. Дарэчы, яго шлях у выяўленчым мастацтве пачаўся якраз з двух алоўкаў - чырвонага і сіняга, прывезеных бацькам будучага мастака з працоўнай паездкі. У далейшым адной толькі стрыманай і строгай мовай алоўка Акім Міхайлавіч распавёў на паперы сотні гісторый і вобразаў, поўных энергіі, руху і жыцця. Пазнаёміцца з графічнымі і жывапіснымі работамі класіка беларускага мастацтва можна на выставе «Акім Шаўчэнка. У пошуку», якая зараз экспануецца ў цэнтральнай частцы палаца Румянцавых і Паскевічаў.
Вучым родную мову разам! |
|
|
|
|
