Упрыгожванні круглай (часцей за ўсё) формы, якія насілі на руках (а ў некаторых культурах і на нагах), у беларускай мове носяць назву бранзалеты. Гэтыя аксэсуары на нашых землях вядомыя з даўніх часоў. Археалагічныя раскопкі старажытнарускіх гарадоў - Гомеля, Турава, Рагачова і іншых населеных пунктаў вобласці паказваюць наяўнасць бранзалетаў, выкананых са шкла, бронзы, медзі, жалеза, срэбра. Асаблівай разнастайнасцю адрозніваюцца вырабы са шкла X-XIII стст.: гладкія акруглага сячэння, кручаныя, вітыя, рыфленыя, плоскія, з унутраным металічным дротам. Выкарыстанне рознай сыравіны, фарбавальнікаў і тэхналогій дазваляла дамагчыся шырокага спектру адценняў зялёнага, бірузовага, карычневага, фіялетавага, сіняга і жоўтага колераў, а арнаментацыя і асобныя прыёмы дэкарыравання, напрыклад, шырока распаўсюджанае перавіццё жоўтай непразрыстай ніткай, ператварала бранзалеты ў сапраўдныя творы мастацтва, якія ўяўляюць значную цікавасць для даследчыкаў. Вывучэнне падобных знаходак дазваляе сфарміраваць уяўленні аб узроўні дастатку і эканамічнага развіцця, культурных і модных тэндэнцыях, асаблівасцях вытворчасці асобных рэгіёнаў і гандлёвых сувязях.
Бранзалет, які мы прэзентуем вам сёння, можна ўбачыць на выставе «Тэрыторыя спадчыны. Радзімічы».

Вучым родную мову разам!

Беларускае слова «бажнiца» - шматзначнае. У старадаўнія часы ім абазначалі паганскія свяцілішчы, у хрысціянскую эпоху - невялікія іканастасы або нават мініяцюрныя капліцы, якія ўзводзіліся ў месцах, дзе часта здзяйсняліся малітвы: на могілках, каля прыдарожных і прысядзібных крыжоў, над асабліва шанаванымі крыніцамі. Бажніцы маглі быць прамавугольнай і трохкутнай формы, багата ўпрыгожваліся разьбой, выцінанкамі, роспісам, а таксама ручнікамі, якія сімвалізуюць падзяку тых, хто моліцца за выкананне ўзнесеных просьбаў.

Загадкавым словам «бурштын» у беларускай мове завецца незвычайнай прыгажосці самацвет, вядомы людзям з часоў палеаліту, які валодае шэрагам дзіўных уласцівасцяў: выключным багаццем адценняў (каля 350, ад малочна-белых і празрыста-жоўтых да вінна-чырвоных, зялёных і нават блакітных), здольнасцю хутка награвацца і доўга захоўваць цяпло (за кошт нізкай цеплаправоднасці), а таксама электрызавацца пры трэнні і прыцягваць дробныя лёгкія прадметы. Усё таму, што бурштын - не мінерал, а скамянелая смала дрэў, якія раслі на планеце каля 120 мільёнаў гадоў таму. Зачараваныя амаль цудоўнымі асаблівасцямі самацвету, людзі ў розных кутках зямлі давалі яму розныя «гаворачыя» імёны: старажытныя грэкі - электрон, старажытныя рымляне - сукцынум, арабы - анбар, германцы - бернштайн, што значыць «гаручы камень», бо бурштын яшчэ і лёгка запальваецца, а пры гарэнні прыемна пахне, і гэты водар лічылі гаючым, напрыклад, пры хваробах сэрца. З верхненямецкай праз заходнеславянскія мовы і прыйшло ў нашу мову слова «бурштын».
На тэрыторыі сучаснай Беларусі бурштын вядомы з часоў сярэдняга неаліту (IV - сярэдзіна III тыс. да н. э.). Самыя раннія вырабы з самацвета ў фондах музея - гэта падвескі, якія датуюцца 2300-1800 гг. да н.э. (перыяд бронзавага веку) і паступілі на нашы землі па «бурштынавым шляху» з тэрыторыі Прыбалтыкі. Самымі шматлікімі ў музейным археалагічным зборы бурштыну з'яўляюцца каралі розных форм, якія адносяцца да перыяду канца X - XI стст. Цяпер у Брэсцкай вобласці, Лельчыцкім і Жыткавіцкім раёнах Гомельскай вобласці вядомы мясцовыя паклады сонечных самацветаў, якія ўтварыліся ў выніку руху ледавікоў 700 тысяч гадоў таму.
Прадмет з бурштыну, які мы прэзентуем вам сёння, можна ўбачыць на выставе «Тэрыторыя спадчыны. Радзімічы».

Вучым родную мову разам!

Падумаць толькі - усяго адзін адрэз тканіны з апрацаванымі канцамі, а колькі важных функцый выконваў! У традыцыйнай беларускай культуры абрус, які называўся таксама настольнікам і быў прызначаны для засцілання стала, актыўна выкарыстоўваўся ў абрадавай дзейнасці. На Каляды пад яго клалі сена, з якога пасля вячэры выцягвалі па травінцы ўсе члены сям'і і варажылі, якім будзе надыходзячы год. Астатняе сена аддавалі скаціне, каб яна была здаровая і тлустая. У апошні дзень Масленіцы абрусам накрывалі рэшткі вячэры на стале, каб у хаце год не было сварак. На Радаўніцу абрус слалі перад магіламі для правядзення памінальнай трапезы. «Адагнаць» навальнічную хмару і прадухіліць град, паводле павер'яў, можна было ўзмахамі абруса, якім накрывалі стол на Вялiкдзень. Абрус з крошкамі асвячонай ежы слалі перад ёўняй, калі туды заязджаў воз з першым снапом зжатага жыта. Абрус абавязкова ўваходзіў у пасаг нявесты, а ўпрыгожвалі яго разнастайнымі спосабамі: ажурным і пераборным ткацтвам, вышыўкай, набіваным арнаментам, аплікацыяй, карункамі і махрамі. Паколькі абрус звычайна складаўся з дзвюх сшытых полак, то яны часта злучаліся паскам ігольчатых карункаў, пазней - карункавай прошвай, вязанай кручком. Абрусы Гомельшчыны вылучаюцца багаццем арнаментальных форм і разнастайнасцю сродкаў аздаблення.
Лічыцца, што беларускае слова «абрус» праз шэраг прамежкавых формаў узыходзіць да праславянскага дзеяслова «brъsnǫti» - «выціраць, абціраць, церці».

Вучым родную мову разам!

Мяккасць, утульнасць і нейкая асаблівая цеплыня ўтойваюцца ў слове «аксаміт» - як быццам шаўковая тканіна з густым пухнатым ворсам няўзнак дакранаецца да вашай рукі. Упершыню аксаміт пачалі вырабляць на Далёкім Усходзе - па меркаваннях даследчыкаў, у Кітаі ці ў Індыі, а вось назва «аксаміт» прыйшла ў нашу родную мову з грэчаскай, дзе «hexamiton» (дасл. «з шасці нітак») - найменне раскошнай тоўстай тканіны з узорам з кручаных залатых або срэбных нітак.
У старабеларускіх пісьмовых крыніцах аксаміт згадваецца з XV ст., у прыватнасці, у кантэксце апісання адзення («шуба соболья, волочоная аксамитомъ») і культавых прадметаў («Еванъгелие, синимъ оксамитомъ крыто»). «Сапраўдны», шаўковы аксамiт з'яўляўся прывазным прадуктам і каштаваў вельмі дорага; мясцовая вытворчасць на аснове ільну і воўны была арганізавана, па некаторых звестках, толькі ў XVII ст., але нават пасля гэтага матэрыял доўгі час заставаўся прадметам раскошы, даступным вельмі нямногім. У беларускай мове існуе таксама гістарызм «аксамітка», які захаваўся на старонках «Віцебскага краёвага слоўніка» М. Каспяровіча (1927 г.) і азначае галаўны ўбор нявесты на Віцебшчыне.

Вучым родную мову разам!

Аловак добра вядомы ўсім, бо грыфель, схаваны ў драўляны корпус, - гэта ці ледзь не самы першы інструмент для творчасці, які трапляе ў нашы рукі ў дзяцінстве. Але чаму ён называецца менавіта так? Беларускае «аловак» паходзіць ад польскага «olowek»; гэтыя словы ўзыходзяць да агульнаславянскага «olowo», якое ў старажытнарускай мове з XI і аж да XVI ст. азначала як волава, так і свінец, а ў землях заходніх славян - толькі свінец. Тым часам, у XIII-XVII стст. для пісьма актыўна выкарыстоўваліся як раз свінцовыя стрыжні, якія пакідалі няяркі, але адрозны след; пазней у свінец сталі дадаваць да траціны волава - з мэтай надання насычанасці рысцы. Сувязь «алоўка» і «волава» прасочваецца і ў такіх архаізмах, як «оловко» (састарэлае абазначэнне графіту) і «оловеник» (як мяркуецца, адмысловая папера для пісьма алоўкам).
Гісторыя «імя» алоўка цікавая, але больш захапляльнымі з'яўляюцца магчымасці творчай рэалізацыі, якія прыхаваныя ў гэтым простым прадмеце. Сапраўдныя шэдэўры стваралі з дапамогай алоўка Жан Агюст Дамінік Энгр, Ілля Рэпін, Валянцін Сяроў, а таксама наш зямляк - вядомы мастак Акім Міхайлавіч Шаўчэнка. Дарэчы, яго шлях у выяўленчым мастацтве пачаўся якраз з двух алоўкаў - чырвонага і сіняга, прывезеных бацькам будучага мастака з працоўнай паездкі. У далейшым адной толькі стрыманай і строгай мовай алоўка Акім Міхайлавіч распавёў на паперы сотні гісторый і вобразаў, поўных энергіі, руху і жыцця. Пазнаёміцца з графічнымі і жывапіснымі работамі класіка беларускага мастацтва можна на выставе «Акім Шаўчэнка. У пошуку», якая зараз экспануецца ў цэнтральнай частцы палаца Румянцавых і Паскевічаў.

Вучым родную мову разам!

Абраз - свяшчэнная выява Ісуса Хрыста, Божай Маці, святых і анёлаў, у хрысціянстве (асабліва ў праваслаўі) ушанаваная згодна догмату, які быў сфармуляваны на Сёмым Усяленскім саборы ў 787 годзе. Слова прыйшло ў беларускую мову з царкоўнаславянскай, дзе «образъ» абазначае «сімвал», «змест», «падабенства», «аблічча».
Самабытная беларуская іканапісная школа складалася на працягу некалькіх стагоддзяў на аснове візантыйскіх і старажытнарускіх традыцый пад уплывам ідэй эпохі Адраджэння, барока і класіцызму. Для яе характэрныя светлы каларыт, лірычнасць, аб'ёмнасць і перспектыўнасць выяў, арнаментальныя фоны.
Асобнага згадвання заслугоўвае «народны» іканапіс - абразы, выкананыя мастакамі-самавукамі без выканання строгіх канонаў. Падобныя абразы адрозніваліся наіўнасцю і чуллівай непасрэднасцю выяў, але адначасова ярка адлюстроўвалі асаблівасці лакальных мастацкіх традыцый.

Вучым родную мову разам!