 |
_______ |
 |
 |
|  |
|
 |
Гасцінец |
8 мая 2026 |
 |
|
 Каму ж не падабаецца атрымліваць гасцінцы - пачастункі ці падарункі ад родных або знаёмых, калі тыя завіталі ў госці? Цікава, што, каб патрапіць кудысьці і ўручыць гасцінец, раней - а часам і цяпер - трэба было праехаць па...гасцінцы! Бо першапачаткова гэтае слова азначала вялікі, упарадкаваны шлях (тракт, бальшак).
Гасцінцы на беларускіх землях вядомыя з часоў ранняга сярэднявечча, іх ўзнікненне было абумоўлена самім жыццём: яны звязвалі буйныя гарады, густанаселеныя рэгіёны, цэнтры прамысловай вытворчасці і ў залежнасці ад прызначэння падзяляліся на гандлёвыя, паштовыя і прасёлачныя. Велізарная роля гасцінцаў у эканамічным жыцці краю, ваенных падзеях, адміністрацыйных сувязях, культурным абмене надавала патрэбам іх стварэння і паляпшэння галоўнае значэнне.
Буйныя шляхі будаваліся за кошт казны і мясцовых улад з актыўным удзелам насельніцтва. Гасцінцы з інтэнсіўным рухам былі шырокія (да 15 метраў), абсаджаныя дрэвамі па абодвух баках, часам нават брукаваныя; уздоўж іх размяшчаліся паштовыя станцыі, мытніцы, пастаялыя двары і корчмы.
Паходзіць слова "гасцінец" ад слова "госць", якое ў старажытныя часы азначала не толькі тых, хто едзе з візітам, але і наогул вандроўнікаў, а таксама купцоў.
Вучым родную мову разам! |
|
|
Гарсэт |
30 апреля 2026 |
|
|
 У калінкавіцкім строі яго шылі з тонкага саматканага сукна або фабрычных тканін (шарсцянкі, аксаміту, атласу, саціну) чорнага, радзей - цёмна-фіялетавага, цёмна-вішнёвага або сіняга колеру, а потым багата аздаблялі нашыўкай тасьмы розных колераў, машыннай ці ручной строчкай. У неглюбскім строі ён вырабляўся з чонага саціну і ўпрыгожваўся дэкаратыўным хлясцікам і складачкамі ззаду. У давыд-гарадоцка-тураўскім строі гэта прыгожы выраб з чырвонага, фіялетава-сіняга гладкафарбаванага або ўзорыстага атласу, саціну ці парчы, які часта прышываўся да спадніцы ў выглядзе ліфу. |
|
|
Выцінанка |
24 апреля 2026 |
|
|
 4 снежня 2024 года элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны «Выцінанка - традыцыйнае мастацтва выразання з паперы ў Беларусі» быў уключаны ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА. Выцінанка (таксама вядомая як выразанка, выстраганка, выбiванка) - гэта ажурны ўзор, выразаны з белай, чорнай ці каляровай паперы. У Беларусі часцей за ўсе сустракалiся аднаколерныя выцінанкі, але iснавалi i зробленыя ў некалькі слаёў рознага колеру. Створаныя з паперы арнаменты адрознiвалiся выключнай разнастайнасцю: геаметрычныя, раслінныя, зааморфныя, антрапаморфныя. Узнікненне выцінанкі на беларускіх землях было звязана з развіццём прамысловай вытворчасці паперы і датуецца XVI стагоддзем. У сярэдзіне XIX - пачатку ХХ стагоддзя мастацтва выцінанкі дасягнула свайго росквіту як спосаб упрыгожвання сялянскага інтэр'ера: папяровыя карункі ператвараліся ў фіранкі на вокны, падзоры на паліцы, вушакі дзвярэй, бардзюры на рамах, упрыгожванні на абразы і інш. Распаўсюджанай традыцыяй было выкарыстанне выцінанкі для дэкарыравання жылля да самых значных святаў - Калядаў і Вялікадня; з тых часоў да нашых дзён захаваўся прыгожы звычай упрыгожвання вокнаў выразанымі з паперы сняжынкамі да Новага года. Цяпер беларуская выцінанка перажывае сваё адраджэнне, ператвараючыся са сціплага інтэр'ернага ўпрыгожвання ў яркую і самабытную мастацкую з'яву. Майстры выцінанкі ствараюць з паперы паветраныя, вытанчаныя, філігранныя тонкасці творы на самую розную тэматыку, якія нярэдка становяцца часткай музейных і прыватных калекцый, экспануюцца на рэспубліканскіх і міжнародных выставах. Вучым родную мову разам! |
|
|
Валошка |
17 апреля 2026 |
|
|
 Прыгажуня Беларусь завецца сінявокай ня толькі з-за багацця азёр, але і дзякуючы россыпам у палях і лугах кветак цудоўнага, глыбокага, насычанага сіняга колеру - васількоў, ці, як іх яшчэ прыгожа называюць па-беларуску, валошак. Нашы продкі збіралі іх і сушылі, каб рыхтаваць адвары, якія дапамагалі лячыць хваробы нырак. Здaўнa з пялёcткaў вaлoшкi paбiлi ciнюю фapбy. Выява валошак, што цягнуцца да неба з азімага хлеба, настолькі глыбока захавана ў сэрцы кожнага з нас, што складана пералічыць усе літаратурныя творы, псеўданімы пісьменнікаў, назвы зборнікаў, у якіх згадваецца назва гэтай кветкі. Пра васількі-валошкі пісалі Я. Купала, У. Караткевіч, М. Лынькоў, М. Багдановіч, Н. Гілевіч, П. Броўка і іншыя. Сінія кветачкі расцвіталі і на палотнах беларускіх жывапісцаў, і на айчынных фарфоравых вырабах, з любоўю выведзеныя рукой майстра па роспісе, і на вышытых абрусах, фіранках, сурвэтках. Сёння мы бачым стылізаваную выяву валошкі на плацёжных картках сістэмы Белкарт, на прадукцыі брэнда "Мілкавіта", у сімволіцы авіякампаніі "Белавія", Міжнароднага фестывалю мастацтваў "Славянскі базар у Віцебску", Беларускага саюза жанчын. У 2025 годзе валошка стала раслінай года ў Беларусі, а ў 2026-м - упрыгожыла сабой лагатып Года беларускай жанчыны і акцыі "Кожная пятніца - роднае, сваё!". Простая кветка колеру неба і чыстых водаў нібы ўвасабляе сабой усю беларускую зямлю. Вучым родную мову разам! |
|
|
Вялікдзень |
10 апреля 2026 |
|
|
 У нядзелю, 12 красавіка, праваслаўныя хрысціяне будуць адзначаць Вялікдзень - адно з найстаражытных і найвялікшых святаў царкоўнага календара. Невыпадкова ў беларускай мове яно называецца Вялікдзень, а часам Вяліканне, Вялічка. Уваскрэсенне Хрыстова сімвалізуе перамогу жыцця над смерцю, святла над сіламі цемры. Гэта пераходнае свята: яго дата кожны год разлічваецца па месяцова-сонечным календары і, як правіла, выпадае на перыяд з 4 красавіка да 8 мая, таму ў традыцыйнай культуры Вялікдзень таксама быў цесна звязаны з абуджэннем прыроды і пачаткам палявых работ.
Нашы продкi свята адзначалі вельмі ўрачыста: хадзілi ў царкву на ўсяночную службу, пяклi паскi i калачы, гатавалі багата страў, фарбавалi яйкi, гулялі ў біткі, спявалi велiкодныя песнi. У першы дзень свята па дварах пачыналi хадзiць гурты валачобнiкаў і спяваць таксама старажытныя валачобныя песнi, у якiх элементы хрысцiянскай касмагонii спалучалiся з пажаданнямi плёну на ніве, прыплоду ў статку, добрага здароўя, шчасця ўсёй сям'і. З Вялікадня пачыналі вадзіць веснавыя карагоды.
Вучым родную мову разам!
|
|
|
Вэлюм |
3 апреля 2026 |
|
|
 «Чарнушка глянуў - вянок на Ганне, вэлюм спадае да долу, лёгкі, нібы і не важыць нічога. Над белай атласнай кофтачкай, у вэлюме так добра, прыгожа віднеецца смуглявасць яе твару, дужкі броваў, вільготныя, як спелыя вішні ранкам, вочы. "І ўся яна - як вішня! Як кветка з вішні!.." - падумаў Чарнушка...».
Вось так паэтычна апісвае класік беларускай літаратуры Іван Мележ у сваім бессмяротным творы «Людзі на балоце» юную нявесту і яе вясельны ўбор, у тым ліку - і вэлюм, лёгкае пакрывала, пашытае з кiсяi, цюлю або карунак i прымацаванае да вянка або iншага галаўнога ўпрыгожвання. У традыцыйнай культуры вясельны вэлюм з'яўляўся сімвалам дзявоцтва нявесты і адначасова - абярэгам ад сурокаў і наслання. Сваё паходжанне слова «вэлюм» вядзе ад лацінскага «velum» - «заслона», «пакрывала».
Вучым родную мову разам!
|
|
|
Бэз |
31 марта 2026 |
|
|
 Расталі снягі, ярка свеціць сонца, і, нібы прадчуваючы надыходзячы сезон усеагульнага цвіцення, набухлі пупышкі на галінках бэзу - куста, які здаўна выкарыстоўваецца для дэкарыравання паркаў, садоў і аранжарэй. Непераборлівасць, далікатны водар, выключная разнастайнасць адценняў суквеццяў (ад белага і бледна-блакітнага да пурпурнага і насычана-фіялетавага) і амаль 2300 вядомых ў свеце сартоў - усё гэта робіць бэз даволі папулярным. Дарэчы, 10 з іх, у тым ліку сарты «Абаронцам Брэста», «Несцерка», «Прымроўз», «Мадам Казімір Пяр'е», «Паўлінка», «Жамчужына», можна ўбачыць у сірынгарыі гомельскага парка, створаным на набярэжнай 15 верасня 2016 года. На тэрыторыі Гомельскага палацава-паркавага ансамбля расце і сапраўды ўнікальны бэз - «Княгіня Ірына», выведзены ў 2017 годзе Цэнтральным батанічным садам НАН Беларусі і высаджаны ў 2019-м - у год стагоддзя музея. Сорт носіць імя Ірыны Іванаўны Паскевіч, графіні Эрыванскай, найсвятлейшай княгіні Варшаўскай, - апошняй уладальніцы гомельскага маёнтка і гаспадыні палаца.
Лічыцца, што назва «бэз» узыходзіць да праславянскага «bazъ» («бузіна»). І ў бузіны, і ў бэзу лёгка выдаляецца цэнтральная частка ствала, дзякуючы чаму атрымліваецца полая трубачка, з якой зручна вырабляць флейты ці падобныя ім музычныя інструменты. І гэта не адзіны «ўклад» бэзу ў развіццё мастацтва: яго квітнеючыя галіны, якія пахнуць за акном ці ў букеце на стале, нязменна натхнялі мастакоў на стварэнне жывапісных і акварэльных шэдэўраў. Прыкладам можа служыць карціна Святланы Львоўны Курашовай з фондаў нашага музея. У яе нацюрмортах кветкі бэзу часта з'ўляюцца цэнтрам кампазіцыі.
Вучым родную мову разам! |
|
|
Бранзалет |
20 марта 2026 |
|
|
 Упрыгожванні круглай (часцей за ўсё) формы, якія насілі на руках (а ў некаторых культурах і на нагах), у беларускай мове носяць назву бранзалеты. Гэтыя аксэсуары на нашых землях вядомыя з даўніх часоў. Археалагічныя раскопкі старажытнарускіх гарадоў - Гомеля, Турава, Рагачова і іншых населеных пунктаў вобласці паказваюць наяўнасць бранзалетаў, выкананых са шкла, бронзы, медзі, жалеза, срэбра. Асаблівай разнастайнасцю адрозніваюцца вырабы са шкла X-XIII стст.: гладкія акруглага сячэння, кручаныя, вітыя, рыфленыя, плоскія, з унутраным металічным дротам. Выкарыстанне рознай сыравіны, фарбавальнікаў і тэхналогій дазваляла дамагчыся шырокага спектру адценняў зялёнага, бірузовага, карычневага, фіялетавага, сіняга і жоўтага колераў, а арнаментацыя і асобныя прыёмы дэкарыравання, напрыклад, шырока распаўсюджанае перавіццё жоўтай непразрыстай ніткай, ператварала бранзалеты ў сапраўдныя творы мастацтва, якія ўяўляюць значную цікавасць для даследчыкаў. Вывучэнне падобных знаходак дазваляе сфарміраваць уяўленні аб узроўні дастатку і эканамічнага развіцця, культурных і модных тэндэнцыях, асаблівасцях вытворчасці асобных рэгіёнаў і гандлёвых сувязях. Бранзалет, які мы прэзентуем вам сёння, можна ўбачыць на выставе «Тэрыторыя спадчыны. Радзімічы».
Вучым родную мову разам! |
|
|
Бажніца |
13 марта 2026 |
|
|
 Беларускае слова «бажнiца» - шматзначнае. У старадаўнія часы ім абазначалі паганскія свяцілішчы, у хрысціянскую эпоху - невялікія іканастасы або нават мініяцюрныя капліцы, якія ўзводзіліся ў месцах, дзе часта здзяйсняліся малітвы: на могілках, каля прыдарожных і прысядзібных крыжоў, над асабліва шанаванымі крыніцамі. Бажніцы маглі быць прамавугольнай і трохкутнай формы, багата ўпрыгожваліся разьбой, выцінанкамі, роспісам, а таксама ручнікамі, якія сімвалізуюць падзяку тых, хто моліцца за выкананне ўзнесеных просьбаў. |
|
|
Бурштын |
6 марта 2026 |
|
|
 Загадкавым словам «бурштын» у беларускай мове завецца незвычайнай прыгажосці самацвет, вядомы людзям з часоў палеаліту, які валодае шэрагам дзіўных уласцівасцяў: выключным багаццем адценняў (каля 350, ад малочна-белых і празрыста-жоўтых да вінна-чырвоных, зялёных і нават блакітных), здольнасцю хутка награвацца і доўга захоўваць цяпло (за кошт нізкай цеплаправоднасці), а таксама электрызавацца пры трэнні і прыцягваць дробныя лёгкія прадметы. Усё таму, што бурштын - не мінерал, а скамянелая смала дрэў, якія раслі на планеце каля 120 мільёнаў гадоў таму. Зачараваныя амаль цудоўнымі асаблівасцямі самацвету, людзі ў розных кутках зямлі давалі яму розныя «гаворачыя» імёны: старажытныя грэкі - электрон, старажытныя рымляне - сукцынум, арабы - анбар, германцы - бернштайн, што значыць «гаручы камень», бо бурштын яшчэ і лёгка запальваецца, а пры гарэнні прыемна пахне, і гэты водар лічылі гаючым, напрыклад, пры хваробах сэрца. З верхненямецкай праз заходнеславянскія мовы і прыйшло ў нашу мову слова «бурштын». На тэрыторыі сучаснай Беларусі бурштын вядомы з часоў сярэдняга неаліту (IV - сярэдзіна III тыс. да н. э.). Самыя раннія вырабы з самацвета ў фондах музея - гэта падвескі, якія датуюцца 2300-1800 гг. да н.э. (перыяд бронзавага веку) і паступілі на нашы землі па «бурштынавым шляху» з тэрыторыі Прыбалтыкі. Самымі шматлікімі ў музейным археалагічным зборы бурштыну з'яўляюцца каралі розных форм, якія адносяцца да перыяду канца X - XI стст. Цяпер у Брэсцкай вобласці, Лельчыцкім і Жыткавіцкім раёнах Гомельскай вобласці вядомы мясцовыя паклады сонечных самацветаў, якія ўтварыліся ў выніку руху ледавікоў 700 тысяч гадоў таму. Прадмет з бурштыну, які мы прэзентуем вам сёння, можна ўбачыць на выставе «Тэрыторыя спадчыны. Радзімічы».
Вучым родную мову разам!
|
|
|
|
|
